Một trong những yếu tố quan trọng quyết định nâng cao năng suất dài hạn chính là con người, bởi công nghệ, máy móc hay vốn đầu tư chỉ có thể tạo ra giá trị cao hơn khi được vận hành bởi lực lượng lao động có năng lực phù hợp.
Khi các dư địa tăng trưởng dựa vào vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lao động chi phí thấp dần thu hẹp, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng thể chế.
Trong đó, một trong những yếu tố quan trọng quyết định nâng cao năng suất dài hạn chính là con người, bởi công nghệ, máy móc hay vốn đầu tư chỉ có thể tạo ra giá trị cao hơn khi được vận hành bởi lực lượng lao động có năng lực phù hợp.
Con người là yếu tố quan trọng quyết định năng suất dài hạn. (Ảnh minh họa)
Chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lao động có kỹ năng và năng suất cao
Trước đây, Việt Nam luôn được xem là quốc gia có lợi thế về đội ngũ lao động cần cù, chịu khó, giá rẻ. Song theo đánh giá của các chuyên gia, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, lao động giá rẻ không còn là sự hấp dẫn để thu hút đầu tư, thậm chí còn dần bộc lộ điểm yếu về sự thiếu bền vững.
Theo đó, chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lao động có kỹ năng đồng nghĩa với việc thay đổi cách nhìn về nguồn nhân lực. Giá trị của người lao động không còn chủ yếu nằm ở số giờ làm việc hay mức tiền công thấp, mà ở khả năng tạo ra giá trị trong mỗi giờ lao động.
Người lao động có kỹ năng tốt có thể vận hành thiết bị hiện đại, xử lý dữ liệu, kiểm soát chất lượng, phát hiện và giải quyết vấn đề, đồng thời thích ứng nhanh với những thay đổi trong quy trình sản xuất.
Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp chuyển lên những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Khi lực lượng lao động có khả năng đảm nhận các công việc phức tạp, doanh nghiệp có cơ sở đầu tư vào công nghệ, tự động hóa, nghiên cứu và phát triển sản phẩm thay vì tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí nhân công. Khi đó, tăng năng suất không đơn thuần là làm việc nhanh hơn mà là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng lao động.
Đẩy mạnh đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động
Sự thay đổi nhanh của công nghệ đang khiến yêu cầu đối với nhiều vị trí việc làm thay đổi theo. Một số công việc được tự động hóa, trong khi những công việc mới đòi hỏi khả năng sử dụng công nghệ, phân tích dữ liệu, quản lý hệ thống và giải quyết vấn đề.
Đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cần trở thành hoạt động thường xuyên tại doanh nghiệp. Người lao động cần được cập nhật kiến thức về công nghệ, kỹ năng số, vận hành thiết bị, quản lý chất lượng, an toàn lao động và các phương pháp tổ chức công việc hiệu quả. Đối với đội ngũ quản lý, yêu cầu còn bao gồm năng lực phân tích, quản trị thay đổi, tổ chức sản xuất và khai thác hiệu quả các nguồn lực.
Quan trọng hơn, đào tạo cần gắn với chính quá trình cải tiến năng suất của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp đưa vào một hệ thống quản lý mới, tự động hóa một công đoạn hoặc thay đổi quy trình sản xuất, chương trình đào tạo phải giúp người lao động thực sự làm chủ công nghệ và phương thức làm việc mới. Nếu đầu tư thiết bị nhưng kỹ năng của người sử dụng không theo kịp, hiệu quả đầu tư sẽ bị hạn chế và tác động đến năng suất không đạt như kỳ vọng.
Gắn đào tạo với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường
Một trong những điểm cần được chú trọng là thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động. Doanh nghiệp cần những kỹ năng cụ thể, trong khi chương trình đào tạo nếu chậm cập nhật có thể tạo ra tình trạng người học có bằng cấp nhưng thiếu năng lực đáp ứng công việc.
Để giải quyết vấn đề này, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức đào tạo,... cần tăng cường phối hợp trong xây dựng chương trình. Doanh nghiệp có thể tham gia xác định yêu cầu kỹ năng, cung cấp môi trường thực hành, tiếp nhận học viên thực tập và phản hồi về chất lượng nhân lực sau đào tạo. Cơ sở đào tạo dựa trên những thông tin này để cập nhật chương trình, phương pháp giảng dạy và nội dung thực hành.
Cách tiếp cận cần chuyển từ đào tạo theo những gì cơ sở đào tạo có sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động. Đặc biệt, cần quan tâm đến những ngành có tốc độ thay đổi công nghệ nhanh, nơi yêu cầu kỹ năng có thể thay đổi trong thời gian ngắn. Dữ liệu về nhu cầu tuyển dụng, vị trí việc làm, kỹ năng còn thiếu và xu hướng công nghệ sẽ là cơ sở quan trọng để điều chỉnh hoạt động đào tạo.
Trong giai đoạn mới, muốn tăng năng suất bền vững, Việt Nam cần đẩy mạnh đầu tư vào con người, hay nói cách khác là phát triển lực lượng lao động có kỹ năng, có khả năng thích ứng và tạo ra giá trị cao hơn. Khi con người có đủ năng lực làm chủ công nghệ, cải tiến quy trình và tạo ra giá trị mới, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo mới có thể chuyển hóa thành năng suất và trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng dài hạn.
Hoàng Bách /Chất lượng Việt Nam