Khi nguồn nguyên liệu tái chế được khơi thông và các "mắt xích" của nền kinh tế tuần hoàn vận hành hiệu quả hơn, ngành giấy sẽ có thêm dư địa để giảm phụ thuộc nhập khẩu.
Xuất khẩu giảm mạnh, áp lực nguyên liệu ngày càng lớn
Tại Hội nghị tìm giải pháp quản trị rủi ro, kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu do Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức sáng 12/6, ông Lương Chí Hiếu - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA) cho biết, ngành giấy đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh thị trường thế giới biến động mạnh.
Theo số liệu của Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, trong 5 tháng đầu năm 2026, lượng giấy nhập khẩu đạt khoảng 1,2 triệu tấn, tăng 7,9% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, xuất khẩu chỉ đạt khoảng 446.000 tấn, giảm tới 36%.
Ông Lương Chí Hiếu (ngoài cùng bên phải) - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA) tại hội nghị
Sự sụt giảm này phản ánh những khó khăn chung của ngành sản xuất xuất khẩu khi nhu cầu từ các thị trường quốc tế suy yếu, trong khi chi phí đầu vào liên tục gia tăng.
“Giá nguyên liệu tăng cao nhưng giá bán sản phẩm không thể tăng tương ứng. Điều này làm giảm đáng kể hiệu quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp”, ông Hiếu chia sẻ.
Đáng chú ý, khó khăn lớn nhất của ngành giấy hiện nay vẫn là bài toán nguyên liệu. Khác với nhiều ngành công nghiệp khác, giấy là ngành phụ thuộc rất lớn vào nguồn nguyên liệu đầu vào.
Đối với giấy bao bì, phân khúc chiếm hơn 80% tổng sản lượng toàn ngành, hiện khoảng 50% nguyên liệu vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Trong khi đó, đối với bột giấy nguyên sinh từ gỗ dùng để sản xuất giấy in, giấy viết và giấy photocopy, năng lực sản xuất trong nước mới chỉ đạt khoảng 200.000 tấn mỗi năm. Con số này thấp hơn rất nhiều so với nhu cầu thực tế khoảng 800.000 tấn/năm.
Theo VPPA, khoảng cách cung cầu nguyên liệu đang tạo ra áp lực lớn đối với khả năng tự chủ của ngành giấy Việt Nam.
Điều đáng suy nghĩ là trong khi ngành giấy thiếu nguyên liệu nghiêm trọng thì mỗi năm Việt Nam vẫn xuất khẩu khoảng 1,7 triệu tấn dăm gỗ.
“Đây là bài toán cần được nghiên cứu một cách tổng thể hơn để nâng cao giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất trong nước”, ông Hiếu nhận định.
Nút thắt lớn nhất nằm ở khâu thu gom nguyên liệu tái chế
Một trong những nội dung được đại diện Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh tại hội nghị là vấn đề kinh tế tuần hoàn và hoạt động tái chế.
Theo ông Lương Chí Hiếu, ngành giấy có thể được xem là một trong những ngành kinh tế tuần hoàn tiêu biểu nhất hiện nay. Công nghệ sản xuất hiện đại cho phép tận dụng gần như toàn bộ nguồn nguyên liệu sau sử dụng, biến giấy đã qua tiêu dùng trở thành nguyên liệu đầu vào cho một chu trình sản xuất mới.
Không chỉ giấy phế liệu, nhiều phụ phẩm trong quá trình sản xuất cũng có thể được tái sử dụng để làm nhiên liệu thay thế, vật liệu xây dựng hoặc vật liệu san lấp. Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều rào cản.
Theo Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là việc sử dụng nhiên liệu thay thế và thực hiện đồng xử lý chất thải trong lò hơi. Mặc dù công nghệ đã chứng minh hiệu quả và đáp ứng yêu cầu môi trường, song doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do thủ tục cấp phép môi trường còn phức tạp, thiếu hướng dẫn thống nhất giữa các địa phương. Điều này khiến nhiều nguồn nguyên liệu có thể tái sử dụng, tái chế chưa được khai thác hiệu quả, làm giảm lợi thế của ngành kinh tế tuần hoàn điển hình như giấy.
Song, nút thắt lớn nhất hiện nay lại nằm ở khâu thu gom nguyên liệu tái chế. Đây cũng là vấn đề mà nhiều ngành sản xuất khác như nhựa đang gặp phải.
Dù là ngành kinh tế tuần hoàn điển hình, ngành giấy vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn về nguyên liệu. Cần gỡ vướng để tạo dư địa tăng trưởng bền vững cho ngành. Ảnh: VnBusiness
Theo ông Hiếu, hệ thống thu gom giấy phế liệu tại Việt Nam hiện chủ yếu dựa vào mạng lưới thu gom dân sinh với hàng chục nghìn lao động tự do, các cơ sở thu mua nhỏ lẻ và lực lượng ve chai truyền thống. Đây chính là mắt xích quan trọng giúp ngành giấy có nguồn nguyên liệu tái chế phục vụ sản xuất.
Tuy nhiên, các đối tượng thu gom này lại rất khó đáp ứng các yêu cầu về hóa đơn, chứng từ theo quy định hiện hành. Do đó, khi doanh nghiệp mua nguyên liệu từ hệ thống thu gom dân sinh thường phát sinh nhiều vướng mắc về thủ tục tài chính, kế toán và thuế.
Điều này khiến một nguồn nguyên liệu có giá trị lớn cho kinh tế tuần hoàn lại chưa được khai thác hiệu quả.
Theo các doanh nghiệp, nếu cơ chế này được áp dụng, hoạt động thu mua phế liệu sẽ minh bạch hơn, đồng thời tạo động lực để mở rộng mạng lưới thu gom chính thức.
Xa hơn, đây sẽ là giải pháp quan trọng giúp gia tăng tỷ lệ tái chế trong nước, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn theo đúng định hướng của Chính phủ.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang siết chặt các tiêu chuẩn xanh và yêu cầu về phát thải carbon đối với hàng hóa nhập khẩu, việc tăng tỷ lệ nguyên liệu tái chế cũng giúp doanh nghiệp ngành giấy nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Một vấn đề khác được VPPA đề cập là công tác thống kê dữ liệu ngành. Theo ông Hiếu, hiện nay giá trị đóng góp của ngành giấy vào chuỗi xuất khẩu chưa được phản ánh đầy đủ. Ngành giấy không chỉ sản xuất giấy thành phẩm mà còn cung cấp bao bì, thùng carton cho các lĩnh vực điện tử, gia dụng, thực phẩm, thương mại điện tử và nhiều ngành sản xuất khác.
Từ thực tiễn của ngành giấy, có thể thấy bài toán tăng trưởng hiện nay không chỉ nằm ở việc mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng tháo gỡ các điểm nghẽn trong nước.
Đặc biệt, đối với một ngành kinh tế tuần hoàn điển hình như giấy, việc hoàn thiện cơ chế thu gom, tái chế, tận dụng nguyên liệu và giảm chi phí tuân thủ sẽ không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh, bền vững trong những năm tới.
Theo ông Lương Chí Hiếu, khi nguồn nguyên liệu tái chế được khơi thông và các mắt xích của nền kinh tế tuần hoàn vận hành hiệu quả hơn, ngành giấy sẽ có thêm dư địa để giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp nhiều hơn cho mục tiêu tăng trưởng của nền kinh tế.
Đỗ Nga - Nhật Chi /Báo Công Thương