Có những bộ sưu tập cổ vật chỉ dừng lại ở giá trị sở hữu, nhưng cũng có những bộ sưu tập vượt ra khỏi ranh giới riêng tư để trở thành một phần của ký ức đô thị - nơi lịch sử hiện hữu bằng hình khối, chất liệu và dấu vết thời gian. Bộ sưu tập cổ vật gắn liền 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội của ông Vũ Tấn thuộc về trường hợp thứ hai.
Bộ sưu tập cổ vật của ông Vũ Tấn được trưng bày 14 năm tại Bảo tàng Hà Nội - kể từ sự kiện Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Xuất phát từ một đam mê cá nhân, suốt hơn 4 thập niên âm thầm gom nhặt, gìn giữ và hệ thống hóa cổ vật Việt, ông Vũ Tấn - Giám đốc Bảo tàng Tràng An đã tạo dựng nên một bộ sưu tập mà giới chuyên môn gọi là “ký ức vật chất” của Hà Nội.
Người đi ngược dòng
Thập niên 1980, khi thị trường cổ ngoạn Việt Nam bắt đầu sôi động, giới sưu tập mải miết chạy theo đồ sứ Trung Hoa hoặc cổ vật thời Lý - Trần theo trào lưu. Trong cơn sóng ấy, gốm Bát Tràng cổ - dòng gốm đã song hành cùng lịch sử Thăng Long suốt cả nghìn năm lại bị bỏ quên một cách đáng ngạc nhiên. Giá rẻ “như bèo”, thậm chí có món còn thua cả đồ gốm sứ mới bán ngoài chợ.
Chính ở “điểm gãy logic” ấy của thị trường, ông Vũ Tấn - bằng tư duy của một người làm khoa học, đã nhìn ra con đường riêng. “Tôi mua vì thấy đẹp, nhưng càng mua càng thấy lạ: Vì sao đồ đẹp do cha ông ta làm ra lại bị rẻ rúng đến thế?”, ông từng hồi tưởng.
Âm thầm, kiên nhẫn, ông Vũ Tấn gom nhặt từng món đồ Việt bị lãng quên, chấp nhận đi ngược dòng chảy đám đông. Ba nguyên tắc bất biến được ông đặt ra ngay từ đầu: Đồ Việt - đồ đẹp - đồ hiếm. Không chạy theo lời đồn, không mua theo phong trào, không đầu cơ lướt sóng, ông sưu tập cho một dòng chảy lịch sử liền mạch.
Trong giới cổ ngoạn, có những hiện vật từng gây tranh cãi thật - giả suốt nhiều năm. Ông Vũ Tấn không tranh luận. Với kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục năm tiếp xúc trực tiếp với đồ thật, ông chỉ cần “ôm hiện vật lên” để cảm nhận. Không ít trường hợp, sau khi ông mua, mọi tranh cãi lập tức chấm dứt.
Câu nói truyền miệng trong giới: “Nếu Vũ Tấn đã mua, coi như chốt hạ” không phải là lời tôn vinh cá nhân, mà là sự thừa nhận đối với một phương pháp sưu tập nghiêm cẩn, không chạy theo đám đông, không bị chi phối bởi thị trường.
Nhìn lại hôm nay, giới chuyên môn mới giật mình nhận ra: Ông đã đi trước thị trường hàng chục năm. Những hiện vật ông Vũ Tấn sở hữu giờ đây là độc bản, là đỉnh cao của gốm Bát Tràng, là chứng nhân lịch sử mà có rất nhiều tiền cũng chưa chắc mua lại được.
Nhà sưu tập Vũ Tấn bên một món cổ vật đất nung thời Lý - Trần. Ảnh: Ý Yên
Cuộc “ra mắt” lịch sử tại Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội
Năm 2010, Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội trở thành dấu mốc đặc biệt, đưa bộ sưu tập của ông Vũ Tấn bước ra ánh sáng. Trên diện tích hơn 1.000m² tại Bảo tàng Hà Nội, khoảng 500 hiện vật tinh tuyển (trong tổng số gần 4.000 hiện vật) được trưng bày suốt 14 năm liền, kể lại câu chuyện thăng trầm của mảnh đất Kinh kỳ.
Không gian trưng bày được giới chuyên môn đánh giá là "chuẩn" bảo tàng, từ hiện vật đến kịch bản. Điều đặc biệt là toàn bộ kịch bản trưng bày được chính ông Vũ Tấn xây dựng trong thời gian rất ngắn - theo cách ông ví von: “Làm trưng bày như làm phim, chỉ cần một đạo diễn để giữ mạch logic và cá tính”.
Bộ sưu tập được quy hoạch thành 3 không gian lớn, phản ánh 3 lớp lịch sử quan trọng của Thăng Long - Hà Nội.
Không gian thứ nhất là bản hòa ca của gốm Việt từ thời Lý đến thời Nguyễn. Tại đây, người xem có thể bắt gặp đại diện của hầu hết các dòng gốm danh tiếng trên cả nước: Vạn Ninh, Thổ Hà, Phù Lãng, Chu Đậu, gốm miền Trung, Tây Nguyên, các lò gốm Nam Bộ... Xen giữa là mảng gốm kiến trúc qua các thời kỳ và hệ thống đồ gỗ thờ tự. Đặc biệt, bộ kiệu bát cống niên đại Lê Trung Hưng, cùng sập thờ, khám thờ, được coi là những kiệt tác điêu khắc gỗ, minh chứng cho trình độ thẩm mỹ và tay nghề bậc thầy của nghệ nhân xưa.
Trọng tâm của toàn bộ triển lãm nằm ở không gian thứ hai: Bộ sưu tập gốm Bát Tràng cổ - được đánh giá là quy mô bậc nhất Việt Nam. Với ông Vũ Tấn, đây không chỉ là một dòng gốm, mà là linh hồn của Thăng Long. Ra đời từ thời Lý, trải qua bao thăng trầm lịch sử nhưng làng nghề Bát Tràng vẫn “đỏ lửa” suốt nghìn năm. Gốm Bát Tràng được ông đặt ở vị trí đỉnh cao của dòng gốm Việt, không hề thua kém gốm sứ nhập khẩu cùng thời.
Bộ sưu tập cổ vật của ông Vũ Tấn được trưng bày 14 năm tại Bảo tàng Hà Nội - kể từ sự kiện Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Những món đồ thờ tự như lư hương, đỉnh, bát hương đạt đến độ tuyệt tác về tạo dáng. Đặc biệt là những cặp chân đèn hay các bình gốm men rạn đắp nổi, được giới nghiên cứu đánh giá là những tác phẩm nghệ thuật trác tuyệt, khẳng định con mắt tinh đời và tầm nhìn dài hạn của nhà sưu tập.
Không gian thứ ba mang một gam màu khác biệt: Hiện vật của người Pháp trong gần 100 năm hiện diện tại Hà Nội. Đây được coi là khu trưng bày độc đáo và gần như duy nhất trong dịp Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, giúp người xem nhìn lại một lớp ký ức đô thị phức tạp nhưng không thể tách rời lịch sử Thủ đô.
Sau 14 năm gắn bó, bộ sưu tập “Cổ vật gắn liền 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội” đã chia tay Bảo tàng Hà Nội nhưng chủ nhân của nó vẫn đau đáu một tâm nguyện: Làm sao để tiếp tục phát huy giá trị của bộ sưu tập đến công chúng.
“Tôi sẵn sàng bán toàn bộ tài sản, nhà cửa, đất đai tích cóp cả đời để xây dựng một bảo tàng tư nhân đúng nghĩa - một công trình văn hóa để tri ân Hà Nội nghìn năm văn hiến”, ông Vũ Tấn - Giám đốc Bảo tàng Tràng An chia sẻ tâm nguyện.
Tiền ông không thiếu, hiện vật đã sẵn sàng, tâm huyết thì có thừa. Điều ông thiếu, và cũng là điều khó nhất, chính là quỹ đất, vị trí và cơ chế phù hợp.
“Tôi không xin đất. Tôi muốn thuê đất đàng hoàng, minh bạch, để hiện thực hóa giấc mơ này”, ông Vũ Tấn trăn trở.
Ý Yên /LĐO