Một tài khoản bán hàng, một quảng cáo hay một đơn hàng trên môi trường số đều để lại dấu vết. Nếu những dữ liệu này được kết nối và phân tích kịp thời, cơ quan quản lý và nền tảng có thể nhận diện rủi ro trước khi hàng giả tiếp tục lan rộng.
Thương mại điện tử càng phát triển, bài toán chống hàng giả càng khó nếu chỉ dựa vào cách làm truyền thống. Một người bán có thể ở địa phương khác, thậm chí ở nước ngoài; một giao dịch hoàn tất trong vài phút và khi phát hiện hàng có vấn đề, người mua có thể rất khó xác định đầy đủ nguồn hàng cũng như trách nhiệm của các bên.
Trong bối cảnh đó, dự thảo Thông tư do Bộ Công Thương đang lấy ý kiến về một số nội dung của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đặt trách nhiệm rõ hơn lên nền tảng số, người bán và doanh nghiệp trong kiểm soát giao dịch, tiếp nhận phản ánh và thu hồi hàng hóa có khuyết tật.
Theo ông Nguyễn Văn Thi - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam, đây là hướng cần thiết bởi nếu chờ đến khi hàng giả được bán ra, người tiêu dùng bị thiệt hại rồi mới xử lý thì đã chậm.
Nền tảng số đang nắm “dấu vết” của hàng hóa
Điểm đặc biệt của thương mại điện tử là gần như toàn bộ quá trình giao dịch đều để lại dữ liệu. Từ thông tin người bán, sản phẩm đăng tải, nội dung quảng cáo đến lịch sử giao dịch, phản ánh của khách hàng và quá trình xử lý vi phạm đều có thể trở thành căn cứ để truy tìm nguồn hàng.
Trong thời đại thương mại điện tử (TMĐT) phát triển mạnh, hàng giả, hàng nhái không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng mà còn làm ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và thương hiệu của các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Điều này cho thấy, không chỉ cơ quan quản lý, mà cả người bán và người tiêu dùng đều cần hiểu đúng trách nhiệm và quyền lợi của mình thì thị trường TMĐT mới có thể phát triển lành mạnh, bền vững (Ảnh minh họa)
Vì vậy, yêu cầu nền tảng xác thực người bán, xử lý tài khoản chưa xác thực, tiếp nhận khiếu nại và cung cấp dữ liệu cho cơ quan quản lý không nên chỉ được nhìn như một thủ tục hành chính.
Đó chính là lớp kiểm soát đầu tiên đối với hàng hóa và người bán trên không gian số.
Dự thảo đặt yêu cầu nền tảng cung cấp dữ liệu liên quan đến người bán, quảng cáo, xác thực danh tính, kiểm duyệt nội dung, hoạt động của người bán nước ngoài và biện pháp xử lý vi phạm. Khi cơ quan quản lý yêu cầu, dữ liệu phải được cung cấp trực tuyến trong thời hạn 5 ngày làm việc, đồng thời nền tảng chịu trách nhiệm về tính chính xác và toàn vẹn của dữ liệu.
Nhưng đây mới là điều kiện cần.
Không thể để dữ liệu nằm riêng trên từng nền tảng
Một tài khoản vi phạm chỉ thực sự bị chặn hiệu quả khi thông tin về tài khoản đó không dừng lại ở một sàn hoặc một địa bàn.
Hiện dữ liệu liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng, quản lý thị trường, chất lượng hàng hóa, y tế, nông nghiệp, hải quan, công an, thông tin và truyền thông cùng chính quyền địa phương có thể nằm tại nhiều hệ thống khác nhau. Nếu không kết nối, một người bán bị phát hiện ở nơi này vẫn có khả năng tiếp tục hoạt động trên nền tảng hoặc địa bàn khác.
Đây là khoảng trống cần được nhìn thẳng.
Hàng rào chống hàng giả không thể dựng riêng lẻ trên từng nền tảng. Dữ liệu phải được nối thành một hệ thống để khi một tài khoản, sản phẩm hoặc phương thức bán hàng xuất hiện dấu hiệu bất thường, cảnh báo có thể được chuyển đến những nơi liên quan.
Theo ông Nguyễn Văn Thi, cần chuyển từ tư duy “có vi phạm mới truy dữ liệu” sang dùng dữ liệu để nhận diện nguy cơ trước khi vi phạm lan rộng. Khi đó, nền tảng không chỉ cung cấp thông tin sau vụ việc mà trở thành một mắt xích chủ động trong phòng ngừa.
Thu hồi hàng lỗi cũng là cuộc đua với thời gian
Với hàng hóa có khuyết tật, tốc độ phản ứng quyết định quy mô thiệt hại.
Theo dự thảo, khi phát hiện sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải thực hiện ngay biện pháp cần thiết để ngừng cung cấp, về nguyên tắc trong vòng 24 giờ. Thời hạn công khai, thông báo thu hồi đối với hàng hóa nhóm A là 3 ngày làm việc, nhóm B là 5 ngày làm việc.
Các mốc thời gian này có ý nghĩa đặc biệt với thương mại điện tử. Một sản phẩm nguy hiểm càng tiếp tục được bán thì số người có khả năng bị ảnh hưởng càng lớn.
Tuy nhiên, thông báo rộng rãi chưa chắc đã đủ. Trong môi trường số, điều quan trọng hơn là tìm đúng người đã mua sản phẩm.
Một mặt hàng có thể xuất hiện trên nhiều sàn, tài khoản mạng xã hội hoặc kênh bán hàng. Nếu nền tảng có dữ liệu giao dịch, việc xác định nhóm khách hàng đã mua sản phẩm và gửi cảnh báo trực tiếp sẽ hiệu quả hơn nhiều so với một thông báo chung.
Doanh nghiệp phải coi dữ liệu là một phần của kiểm soát rủi ro
Cách tiếp cận mới cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp.
Trách nhiệm không dừng ở việc công bố thu hồi. Doanh nghiệp còn phải báo cáo nguyên nhân, nguy cơ gây thiệt hại, thời gian và phương thức thu hồi, biện pháp bảo vệ người tiêu dùng, chi phí, tổn thất dự kiến và cam kết bồi thường nếu có.
Điều này buộc doanh nghiệp phải xây dựng năng lực quản trị dữ liệu và quản trị rủi ro ngay trong quá trình kinh doanh, thay vì chỉ xử lý khi cơ quan quản lý phát hiện vi phạm.
Ông Nguyễn Văn Thi cho rằng chính sách thời gian tới cần tập trung vào ba hướng: làm rõ trách nhiệm của nền tảng số trong xác thực và xử lý người bán; xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan; đồng thời lấy người tiêu dùng làm trung tâm của hệ thống cảnh báo.
Bởi thị trường số đang thay đổi nhanh, trong khi giao dịch ngày càng vượt qua địa giới hành chính và hoạt động quảng cáo, phân phối sản phẩm ngày càng chịu tác động của thuật toán.
Chống hàng giả vì thế không còn chỉ là câu chuyện kiểm tra hàng hóa. Đó là bài toán kiểm soát đường đi của một giao dịch: người bán là ai, hàng từ đâu, được quảng cáo thế nào, dữ liệu nằm ở đâu và hệ thống phản ứng nhanh đến mức nào khi dấu hiệu bất thường xuất hiện.
Nếu làm được điều đó, nền tảng số sẽ không chỉ là nơi phát sinh giao dịch mà trở thành một lớp phòng vệ quan trọng cho thị trường và người tiêu dùng.
Phương Ngân /Doanh nghiệp và Hội nhập