Chúng ta hoàn toàn có thể thiết lập những “bộ lọc” để nội dung vi phạm pháp luật, kích động bạo lực hay cổ súy lối sống lệch chuẩn không thể dễ dàng trở thành sản phẩm giải trí đại chúng.
Từ những livestream chửi bới, khoe tiền đến các video cổ súy lối sống bất chấp pháp luật, “giang hồ mạng” đang biến không gian số thành nơi phô diễn sự lệch chuẩn. Điều đáng lo không chỉ nằm ở những nội dung phản cảm, mà vấn nạn “giang hồ mạng” đang từng bước làm méo mó chuẩn mực ứng xử và ảnh hưởng đến một bộ phận giới trẻ.
Hệ lụy thật từ những giá trị ảo
Mạng xã hội vốn được tạo ra để kết nối, chia sẻ thông tin và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Nhưng cùng với những giá trị tích cực, không gian này cũng đang phải đối mặt với một dạng “ô nhiễm” ngày càng đáng lưu ý: nội dung dung tục, kích động, khoe khoang, xúc phạm người khác và cổ súy lối sống giang hồ được sản xuất như một sản phẩm giải trí.
Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) khoe tiền trên mạng xã hội trước khi bị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố, bắt tạm giam. Ảnh: FBNV
Một cuộc cãi vã có thể trở thành livestream được quan tâm, một lời thách thức cũng có thể trở thành video triệu view. Những sản phẩm độc hại ấy không khó để bắt gặp trên các nền tảng video ngắn, livestream, các hội nhóm và càng dễ dàng tiếp cận đối với người dùng trẻ.
Trong cơ chế vận hành dựa nhiều vào lượt xem, lượt tương tác và khả năng giữ chân người dùng, nội dung càng gây sốc, càng dễ kích thích tranh luận, càng có khả năng được chia sẻ. Từ đó hình thành một vòng lặp: gây sốc - thu hút chú ý - tăng tương tác - nội dung gây sốc xuất hiện nhiều hơn trên không gian mạng.
Thực tế cho thấy, một người trưởng thành có khả năng phân biệt đúng/sai vẫn có thể xem một video phản cảm như một thứ giải trí nhất thời. Nhưng với trẻ vị thành niên và những người trẻ đang trong quá trình hình thành nhân cách, tác động có thể khác.
Người trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin bằng lý trí mà các em còn học thông qua quan sát, bắt chước và nhu cầu được công nhận. Khi một nhân vật sử dụng lời lẽ thô tục nhưng vẫn có hàng trăm nghìn người theo dõi; khi một người khoe tiền, khoe những mối quan hệ xã hội phức tạp được tung hô; khi hành vi gây gổ, đe dọa được biến thành “chất yêng hùng”, thì một thông điệp nguy hiểm có thể được truyền đi: muốn nổi tiếng thì phải gây sốc; muốn được chú ý thì phải khác thường, bất chấp.
"Vua Quạt" Trần Đình Tiệp, Khánh "Sky" và Hồ Văn Khoa. Ảnh: Công an Bắc Ninh
Nếu người trẻ chỉ nhìn vào “kết quả” mà không nhìn thấy cái giá phải trả, họ rất dễ nhầm lẫn giữa sự nổi tiếng và giá trị, giữa nhiều người theo dõi và uy tín, giữa sự hung hăng và bản lĩnh.
Nguy hiểm hơn, khi một hành vi lệch chuẩn được lặp lại đủ nhiều, nó có thể tạo ra cảm giác rằng đó là điều bình thường.
Trả lại giá trị cho sự tử tế
Nếu một video phản cảm được hàng triệu lượt xem, câu hỏi không chỉ là tại sao người ta lại làm ra video ấy, mà còn phải đặt ra vấn đề: vì sao cộng đồng lại dành quá nhiều sự chú ý cho nó?
Một nội dung độc hại xuất hiện bởi có người sản xuất, nhưng người xem, người chia sẻ biến nó thành xu hướng.
Sự chú ý chính là một loại tài nguyên. Khi cộng đồng tưởng thưởng cho nội dung lệch chuẩn bằng sự chú ý, những người sản xuất nội dung ấy sẽ có động lực tiếp tục. Bởi vậy, chống “ô nhiễm” mạng xã hội không chỉ là câu chuyện xử lý người tạo nội dung vi phạm mà đó còn là câu chuyện về năng lực lựa chọn của người dùng.
Khi mạng xã hội đầy rẫy những nội dung không lành mạnh, gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng. Chúng ta không thể chỉ nói với trẻ rằng “đừng xem những thứ xấu” mà cần giúp các em hiểu vì sao một nội dung là xấu, vì sao một “giang hồ mạng” dù cho “nổi tiếng” không có nghĩa rằng đáng để noi theo.
Nhà trường cũng không thể đứng ngoài không gian số. Giáo dục hiện nay còn cần phải giúp các em có năng lực sống trong một môi trường truyền thông phức tạp: biết kiểm chứng, biết nhận diện thao túng cảm xúc, biết phân biệt nội dung giải trí với hành vi cổ súy lệch chuẩn và biết chịu trách nhiệm với những gì mình chia sẻ.
Chúng ta cũng không thể yêu cầu mạng xã hội trở thành một không gian hoàn toàn sạch sẽ. Đó là môi trường mở, nơi những quan điểm khác nhau cùng tồn tại. Nhưng xã hội hoàn toàn có thể thiết lập những “bộ lọc” để nội dung vi phạm pháp luật, kích động bạo lực, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hay cổ súy lối sống lệch chuẩn không thể dễ dàng trở thành sản phẩm giải trí đại chúng.
“Thánh chửi” Dương Minh Tuyền (bên trái) bị truy tố, xét xử về các tội “Gây rối trật tự công cộng” và "Hủy hoại tài sản”. Ảnh: Tư liệu
Thế nên, chúng ta cần xây dựng một văn hóa sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Người dùng không nhất thiết phải tranh cãi với mọi nội dung độc hại. Đôi khi, cách phản ứng hiệu quả nhất là không xem tiếp, không chia sẻ, không bình luận để đẩy tương tác và chủ động báo cáo những nội dung vi phạm.
Mạng xã hội không tự nhiên trở nên lành mạnh. Nó phản chiếu một phần của xã hội: đang quan tâm đến điều gì, tôn vinh ai và ưu tiên những giá trị nào. Vì vậy, cuộc chiến chống “giang hồ mạng” thực chất không chỉ là cuộc chiến chống một vài nhân vật hay một vài video. Đó là cuộc đấu tranh để bảo vệ thước đo giá trị của xã hội, đặc biệt là thước đo mà thế hệ trẻ đang sử dụng để nhìn nhận cuộc sống.
T.Toàn /Báo Nhà báo và Công luận