Sản xuất thông minh đang được đặt vào vị trí quan trọng trong quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng của ngành Công Thương, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng suất, sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Từ chuyển đổi số đến thay đổi phương thức sản xuất
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng.
Với ngành Công Thương, yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt khi đây là khu vực đóng góp hơn 80% kim ngạch xuất nhập khẩu và giữ vai trò quan trọng trong hoạt động sản xuất, thương mại của nền kinh tế.
Sản xuất thông minh (Smart Manufacturing) là mô hình công nghiệp hiện đại kết hợp các công nghệ số tiên tiến như Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), Dữ liệu lớn (Big Data) và robot tự động vào nhà máy. Mô hình này giúp tối ưu hóa quy trình, nâng cao năng suất, giảm lãng phí và đưa ra quyết định nhanh chóng theo thời gian thực
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu thay đổi nhanh, yêu cầu về sản xuất xanh và tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô để tăng trưởng. Năng suất, chất lượng, khả năng tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng và phản ứng nhanh với thị trường đang trở thành những yếu tố quyết định sức cạnh tranh.
Đó cũng là lý do sản xuất thông minh không còn được nhìn đơn thuần như việc đưa máy móc hay phần mềm mới vào nhà máy. Đây là quá trình thay đổi phương thức sản xuất, quản trị và ra quyết định dựa trên công nghệ và dữ liệu.
Bộ Công Thương đưa Nghị quyết vào các chương trình cụ thể
Quán triệt Nghị quyết 57-NQ/TW, Đảng ủy Bộ Công Thương đã lãnh đạo triển khai các chương trình hành động gắn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với nhiệm vụ phát triển ngành.
Một bước đi đáng chú ý là Quyết định số 2708/QĐ-BCT năm 2025 về Chương trình thúc đẩy sản xuất thông minh và chuyển đổi số trong các lĩnh vực của ngành Công Thương.
Chương trình được triển khai không chỉ trong công nghiệp chế biến, chế tạo mà còn hướng tới năng lượng và thương mại. Cách tiếp cận này cho thấy chuyển đổi số đang được đặt trong một quá trình rộng hơn, kết hợp giữa chuyển đổi số, sản xuất xanh và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Theo bà Nguyễn Thị Lâm Giang - Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, doanh nghiệp phải giữ vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi, trong khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua hoàn thiện thể chế, xây dựng tiêu chuẩn, phát triển hệ sinh thái và hỗ trợ phù hợp với mức độ trưởng thành số của từng doanh nghiệp.
Điểm quan trọng của cách tiếp cận này là chính sách hỗ trợ cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, thay vì triển khai dàn trải. Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số phải là tạo ra hiệu quả cụ thể trong sản xuất, kinh doanh.
AI chỉ có giá trị khi tạo ra năng suất
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo đang mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp Công Thương, nhưng công nghệ không tự động tạo ra năng suất.
Lấy doanh nghiệp làm trung tâm, xác định khu vực kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất để phát triển công nghiệp công nghệ số, trong đó, chú trọng huy động các doanh nghiệp lớn, đặc biệt là các tập đoàn tư nhân lớn chuyển dịch, đầu tư, phát triển ngành công nghiệp công nghệ số
Theo Tiến sĩ Hồ Đức Thắng - Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, hiệu quả của AI phụ thuộc vào bốn yếu tố gồm công nghệ, dữ liệu, quy trình và con người. Nếu một trong những yếu tố này yếu, hiệu quả của toàn bộ hệ thống sẽ bị hạn chế.
Điều này đặt ra một yêu cầu thực tế đối với doanh nghiệp: đầu tư công nghệ phải đi cùng chuẩn hóa dữ liệu, thay đổi quy trình và nâng cao kỹ năng của người lao động.
Trong sản xuất, AI chỉ thực sự tạo ra giá trị khi có thể giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành nhà máy, giảm tiêu hao nguyên liệu và năng lượng, dự báo nhu cầu thị trường, quản lý chuỗi cung ứng và hỗ trợ ra quyết định.
Vì vậy, dữ liệu đang trở thành một nguồn lực quan trọng của nền sản xuất mới. Doanh nghiệp có nhiều dữ liệu nhưng dữ liệu thiếu chính xác, phân tán và không được chuẩn hóa sẽ khó biến dữ liệu thành lợi thế cạnh tranh.
Thể chế phải đi trước để doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới
Cùng với công nghệ và dữ liệu, hoàn thiện thể chế là điều kiện để sản xuất thông minh phát triển.
Một khung pháp lý rõ ràng, ổn định giúp doanh nghiệp giảm rủi ro khi đầu tư công nghệ mới, đồng thời tạo cơ sở để quản lý những vấn đề phát sinh trong quá trình ứng dụng AI và dữ liệu.
Theo hướng này, thể chế không chỉ làm nhiệm vụ kiểm soát mà còn phải tạo không gian cho đổi mới sáng tạo. Khi doanh nghiệp có thể dự báo được các yêu cầu pháp lý và chi phí tuân thủ, họ sẽ có thêm cơ sở để đầu tư dài hạn vào công nghệ.
Đối với ngành Công Thương, hiện thực hóa Nghị quyết 57 vì thế không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp sử dụng AI hay mức độ số hóa của nhà máy. Thước đo quan trọng hơn là công nghệ có giúp doanh nghiệp tăng năng suất, giảm chi phí, nâng chất lượng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hay không.
Nếu chính sách tạo được môi trường thuận lợi, dữ liệu được chuẩn hóa, thể chế mở đường cho đổi mới và doanh nghiệp thực sự làm chủ công nghệ, sản xuất thông minh sẽ trở thành một động lực thực chất để ngành Công Thương nâng sức cạnh tranh, qua đó góp phần hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết 57-NQ/TW.
Phương Ngân /Doanh nghiệp và Hội nhập