Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 6-8 đã ký hai sắc lệnh hành pháp mới nhằm tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng quyền công dân theo nơi sinh và tăng cường ngăn chặn hoạt động "du lịch sinh con".
Động thái này được xem là bước đi mới của Nhà Trắng sau những tranh cãi pháp lý liên quan đến các nỗ lực cải tổ chính sách nhập cư trước đó, đồng thời cho thấy nhập cư vẫn là một trong những ưu tiên hàng đầu của chính quyền Trump.
Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc được quy định trong Tu chính án thứ 14 của Hiến pháp Mỹ từ năm 1868, theo đó những người sinh ra hoặc nhập tịch tại Mỹ và chịu sự quản lý của nước này đều được công nhận là công dân Mỹ. Trong nhiều thập kỷ, quy định này được xem là nền tảng của luật quốc tịch Mỹ, song cũng trở thành tâm điểm tranh luận trong các cuộc tranh cãi về nhập cư, đặc biệt dưới thời Tổng thống Trump.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ký một sắc lệnh hành pháp tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng.
Ảnh: Official White House
Theo Nhà Trắng, hai sắc lệnh mới không nhằm bãi bỏ hoàn toàn quyền công dân theo nơi sinh mà tập trung vào những trường hợp mà chính quyền cho rằng từ lâu đã nằm ngoài phạm vi bảo vệ của Tu chính án thứ 14. Chính quyền Mỹ lập luận rằng việc làm rõ các ngoại lệ này sẽ giúp bảo vệ ý nghĩa của quyền công dân Mỹ, đồng thời ngăn chặn tình trạng lợi dụng hệ thống nhập cư.
Sắc lệnh thứ nhất yêu cầu các cơ quan liên bang không công nhận quyền công dân theo nơi sinh đối với con của một số nhóm đối tượng, bao gồm con của các thành viên thuộc những tổ chức mà Mỹ coi là khủng bố nước ngoài và nhóm người vận động hành lang hoặc hoạt động thay mặt cho các chính phủ nước ngoài. Sắc lệnh cũng đề cập đến một số trường hợp liên quan đến hành vi gian lận nhằm hưởng quyền công dân. Theo Nhà Trắng, các quy định này là sự mở rộng nhóm đối tượng ngoại lệ, không được hưởng quyền công dân theo nơi sinh đã được quy định trong Hiến pháp Mỹ trước đây.
Sắc lệnh còn lại tập trung vào việc ngăn chặn "du lịch sinh con" – hiện tượng người nước ngoài nhập cảnh vào Mỹ chủ yếu để sinh con với kỳ vọng đứa trẻ sẽ tự động có quốc tịch Mỹ. Nhà Trắng chỉ đạo Bộ Ngoại giao và Bộ An ninh Nội địa tăng cường phối hợp trong việc quản lý, cấp thị thực, điều tra các tổ chức bị nghi cung cấp dịch vụ "du lịch sinh con" và xử lý các trường hợp lợi dụng thị thực du lịch để sinh con tại Mỹ. Chính quyền Trump cho rằng hoạt động này đã phát triển thành một mô hình kinh doanh có tổ chức, làm suy giảm tính toàn vẹn của hệ thống nhập cư.
Tuy nhiên, các sắc lệnh mới ngay lập tức vấp phải phản ứng từ giới học giả và các tổ chức bảo vệ quyền của người nhập cư. Nhiều chuyên gia luật hiến pháp cho rằng Tu chính án thứ 14 quy định gần như mọi người sinh trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân Mỹ, ngoại trừ một số trường hợp rất hẹp như con của nhà ngoại giao nước ngoài. Theo họ, việc mở rộng thêm các ngoại lệ bằng sắc lệnh hành pháp có thể không phù hợp với tinh thần của Hiến pháp cũng như các tiền lệ pháp lý đã được thiết lập trong hơn một thế kỷ qua.
Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) cùng nhiều tổ chức dân quyền cho biết sẽ tiếp tục khởi kiện để ngăn các sắc lệnh có hiệu lực. Trong khi đó, một số chuyên gia cho rằng số trường hợp "du lịch sinh con" chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số trẻ em được sinh ra tại Mỹ mỗi năm, đồng thời nhấn mạnh các hành vi gian lận thị thực phục vụ mục đích sinh con vốn đã có thể bị xử lý theo quy định hiện hành.
Đây không phải lần đầu tiên Tổng thống Trump tìm cách thay đổi chính sách quyền công dân theo nơi sinh. Ngay sau khi trở lại Nhà Trắng đầu năm 2025, ông đã ký Sắc lệnh hành pháp 14160 nhằm hạn chế việc tự động cấp quốc tịch cho một số trẻ em sinh ra tại Mỹ có cha mẹ là người nhập cư bất hợp pháp hoặc chỉ cư trú tạm thời. Sắc lệnh này nhanh chóng bị nhiều bang và tổ chức dân quyền khởi kiện.
Tháng 6 vừa qua, Tòa án Tối cao Mỹ không phán quyết về tính hợp hiến của sắc lệnh, nhưng đã hạn chế phạm vi áp dụng các lệnh cấm trên toàn quốc do tòa án cấp dưới ban hành, khiến cuộc tranh tụng về nội dung của sắc lệnh vẫn tiếp tục.
Theo giới quan sát, việc chuyển từ một sắc lệnh có phạm vi rộng sang 2 sắc lệnh tập trung vào các ngoại lệ lịch sử và hành vi gian lận cho thấy chính quyền Trump đang lựa chọn cách tiếp cận thận trọng hơn nhằm giảm nguy cơ xung đột trực tiếp với các tiền lệ pháp lý hiện hành.
Dù vậy, hiệu lực của các sắc lệnh vẫn còn bỏ ngỏ khi nhiều vụ kiện mới được dự báo sẽ sớm được khởi động. Cuộc tranh luận về phạm vi áp dụng Tu chính án thứ 14 và quyền công dân theo nơi sinh, vì thế nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một trong những vấn đề pháp lý và chính trị nổi bật tại Mỹ trong thời gian tới.
Anh Kiệt /Báo Hànộimới