Sau nhiều năm đối mặt với đồng nội tệ mất giá, thất nghiệp và giá cả leo thang, người dân nước này tiếp tục chịu thêm cú sốc từ tình trạng thiếu nhiên liệu.
Đầu tuần này, Chính phủ Iran tăng gấp đôi giá một số loại xăng, lên khoảng 0,04 USD/lít. Với những người đã sử dụng hết hạn mức nhiên liệu được trợ cấp, chi phí đổ đầy bình có thể lên tới khoảng 2 USD đối với xe con và 5 USD đối với xe tải. Đây là khoản tiền không nhỏ tại một đất nước mà phần lớn người dân có thu nhập không quá 100 USD mỗi tháng.
Trước khi mức giá mới có hiệu lực, người dân đổ xô đến các trạm xăng khiến một số nơi cạn nhiên liệu. Nhiều tài xế phải chờ đợi trong thời gian dài, trong khi các tài xế taxi và xe tải bắt đầu phản đối tình trạng thiếu nhiên liệu và chi phí ngày càng tăng.
Một trạm xăng ở Tehran. Ảnh: Shutterstock
Tại tỉnh Kerman, khoảng 120 tài xế taxi biểu tình phản đối việc cắt giảm hạn mức nhiên liệu trợ cấp. Họ cho biết lượng nhiên liệu hiện có không đủ để hoạt động trong khoảng một phần ba thời gian mỗi tháng.
Các tài xế của Snapp, dịch vụ gọi xe và giao hàng lớn của Iran, cũng đình công tại nhiều thành phố. Tại Arak, hàng chục tài xế tập trung trước văn phòng thống đốc và cho biết thu nhập hiện tại không còn đủ trang trải cuộc sống. Tại Semnan, các tài xế diễu hành trên những tuyến đường chính, gây tắc nghẽn giao thông.
Những cuộc đình công này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở giá xăng. Nó là kết quả của nhiều sức ép kinh tế cộng dồn.
Iran từ lâu duy trì trợ cấp nhiên liệu để giảm chi phí sinh hoạt cho người dân. Tuy nhiên, ngân sách dành cho trợ cấp ngày càng chịu áp lực trong khi chiến tranh và các lệnh trừng phạt của Mỹ làm suy yếu nền kinh tế. Chính phủ cũng phải khắc phục thiệt hại tại các nhà máy lọc dầu và gặp khó khăn trong việc nhập khẩu nhiên liệu.
Việc cắt giảm trợ cấp giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho nhà nước, nhưng đồng thời đẩy chi phí sang người dân và doanh nghiệp. Với ngành vận tải, nhiên liệu đắt hơn đồng nghĩa chi phí mỗi chuyến xe tăng lên. Nếu tình trạng này kéo dài, giá vận chuyển hàng hóa và cuối cùng là giá thực phẩm có thể tiếp tục tăng.
Đây là rủi ro đáng lo trong bối cảnh lạm phát tại Iran đã ở mức rất cao. Lạm phát giá thực phẩm trong tháng 8 lên tới 128%, trong khi đồng rial tiếp tục mất giá mạnh. Hôm thứ Tư, tỷ giá vượt 2,3 triệu rial đổi 1 USD, lập mức thấp kỷ lục mới.
Đồng tiền mất giá khiến hàng hóa nhập khẩu và những sản phẩm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu trở nên đắt đỏ. Một cư dân Tehran ngoài 70 tuổi cho biết một cuộn 30 túi đựng rác hiện có giá tương đương 4,26 USD. Ông cũng cho biết giá thuê nhà đã tăng 250% trong 5 năm qua, lên khoảng 149 USD mỗi tháng.
Đối với nhiều gia đình, cách ứng phó chủ yếu là cắt giảm chi tiêu. Một phụ nữ ở Tehran cho biết bà thường mua thực phẩm tại các kho bán buôn và phải giảm tiền mua đồ dùng học tập cho con.
Trong khi đó, sự phân hóa trong xã hội vẫn rất rõ. Một bộ phận người giàu vẫn có khả năng mua sắm tại các trung tâm thương mại cao cấp, ngay cả khi phần đông người dân phải tính toán từng khoản chi. Sự tương phản này làm gia tăng cảm giác bất bình trong xã hội.
Cuộc khủng hoảng nhiên liệu cũng đang lan sang hoạt động vận tải quy mô lớn. Cuối tháng 8, tài xế xe tải tại cửa khẩu Mehran giáp Iraq đã đình công một ngày vì thiếu nhiên liệu. Đây là tuyến đường quan trọng đối với việc vận chuyển hàng hóa thiết yếu vào Iran. Tại Bandar Abbas, cảng biển lớn nằm bên eo biển Hormuz, các tài xế cũng cảnh báo có thể đình công nếu tình hình không được cải thiện.
Giới vận tải cho biết tình trạng hiện nay thậm chí nghiêm trọng hơn những gì họ từng trải qua trong giai đoạn giao tranh ác liệt đầu cuộc chiến. Theo Jalal Mousavi, phó chủ tịch Hiệp hội Tài xế Xe tải Iran, trong thời chiến các tài xế vẫn tiếp tục vận chuyển hàng hóa dù phải đối mặt với các cuộc tấn công. Nhưng hiện nay, họ phải xếp hàng dài chỉ để mua nhiên liệu.
Điều này cho thấy khủng hoảng kinh tế đang tạo ra một nghịch lý khó giải quyết. Chính phủ cần giảm trợ cấp để hạn chế áp lực tài chính, nhưng việc giảm trợ cấp lại khiến chi phí sinh hoạt tăng lên. Khi chi phí vận tải tăng, giá hàng hóa có thể tiếp tục leo thang, khiến sức mua của người dân suy yếu hơn.
Nếu thiếu nhiên liệu và đình công trong ngành vận tải kéo dài, tác động có thể vượt ra ngoài các trạm xăng. Hoạt động giao hàng, vận chuyển lương thực và lưu thông hàng hóa đều có nguy cơ bị ảnh hưởng, tạo thêm áp lực lên một nền kinh tế vốn đã chịu nhiều cú sốc.
Với người dân Iran, khủng hoảng vì thế không chỉ thể hiện qua tỷ giá hay tỷ lệ lạm phát. Nó hiện diện trong những giờ xếp hàng mua xăng, những chuyến xe không thể chạy, giá thực phẩm tăng và những khoản chi buộc phải cắt bỏ.
Một cư dân Tehran nhận xét rằng phần lớn người dân đã trở nên rất nghèo khó. "Mọi thứ đều xoay quanh sự nghèo khó", bà nói.
Khi nhiên liệu trở thành thứ khó mua và đồng tiền liên tục mất giá, cuộc khủng hoảng kinh tế Iran đang ngày càng hiện rõ trong đời sống thường ngày của người dân.
Lê Na (Theo The Wall Street Journal)
Báo Nhà báo và Công luận