Nhật Bản đẩy mạnh tái chế đất hiếm từ động cơ và rác thải điện tử, nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và củng cố an ninh chuỗi cung ứng.
Tăng tốc tái chế để củng cố nguồn cung
Theo Nikkei Asia, Nhật Bản dự kiến sẽ cung cấp các khoản trợ cấp bắt đầu từ năm tài khóa 2026 cho hạ tầng phục vụ tái chế vật liệu đất hiếm, bao gồm thiết bị vận chuyển, lưu trữ và kiểm định, nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước ổn định và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.
Các dự án trình diễn trên toàn quốc sẽ thử nghiệm việc thu hồi các nguyên tố đất hiếm từ phế liệu, như động cơ đã qua sử dụng của xe điện. Trợ cấp của Bộ Môi trường sẽ áp dụng cho thiết bị và cơ sở dùng để thu gom, lưu trữ vật liệu tái chế. Bộ này cũng sẽ hỗ trợ các dự án và thiết bị nhằm kiểm định chất lượng các sản phẩm đất hiếm được chiết xuất.
Nhật Bản tìm cách giảm phụ thuộc nhập khẩu đất hiếm. Ảnh minh họa
Bộ Môi trường đã bổ sung 6 tỷ Yên (38,8 triệu USD) vào đề xuất ngân sách cho năm tài khóa 2026. Nếu đề xuất được thông qua tại kỳ họp đặc biệt của Quốc hội đang diễn ra, các dự án thí điểm và chương trình trợ cấp có thể bắt đầu ngay trong mùa hè này. Các dự án nhận tài trợ sẽ được lựa chọn thông qua hình thức kêu gọi đề xuất công khai.
Neodymium có trong các động cơ đã qua sử dụng là một trong những vật liệu nhiều khả năng được thu hồi. Kim loại đất hiếm này đóng vai trò thiết yếu trong việc chế tạo nam châm công suất cao, vì vậy có ý nghĩa quan trọng đối với các sản phẩm như xe điện, máy phát điện và điện thoại thông minh. Theo số liệu của Chính phủ Nhật Bản, Trung Quốc tinh luyện hơn 90% sản lượng neodymium toàn cầu.
Việc tái chế đất hiếm được kỳ vọng sẽ củng cố nguồn cung trong nước của Nhật Bản. Chi phí cao là rào cản lớn đối với hoạt động tái chế, khiến nhiều động cơ bị xuất khẩu sang thị trường đồ cũ hoặc bị nấu chảy trong nước để thu hồi sắt, thay vì tách chiết đất hiếm.
Bộ Môi trường Nhật Bản cho biết gần như không có neodymium nào được tái chế trong nước. Các nâng cấp cơ sở vật chất nhờ nguồn tài trợ được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp tái chế giảm chi phí bằng cách xử lý khối lượng động cơ lớn hơn.
Giảm phụ thuộc và tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Bộ Môi trường Nhật Bản cũng sẽ thúc đẩy thu gom đất hiếm từ rác thải điện tử như bảng mạch. Nhật Bản hiện đã nhập khẩu loại rác thải điện tử này từ châu Âu và các khu vực khác để tái chế trong nước. Bộ này đặt mục tiêu nâng khối lượng tái chế dạng này lên khoảng 500.000 tấn mỗi năm vào năm 2030, tăng 50% so với mức năm 2020. Cơ quan này dự kiến cung cấp trợ cấp cho thiết bị xử lý rác thải điện tử tại các cảng.
Cho đến nay, Nhật Bản phụ thuộc vào nhập khẩu các nguyên tố đất hiếm quan trọng. Trong khi đó, các biện pháp hạn chế nhập khẩu có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng của doanh nghiệp Nhật Bản, ảnh hưởng trực tiếp đến các ngành sản xuất chủ lực như ô tô điện, điện tử tiêu dùng và thiết bị công nghiệp. Nhật Bản cũng đang hợp tác với Mỹ để phát triển nguồn tài nguyên đất hiếm dưới đáy biển gần đảo Minamitorishima.
Về dài hạn, chiến lược thúc đẩy tái chế phản ánh sự điều chỉnh trong chính sách công nghiệp của Nhật Bản. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào nhập khẩu nguyên liệu thô, Tokyo đang hướng tới xây dựng chuỗi giá trị nội địa dựa trên công nghệ xử lý, tái chế và kiểm định chất lượng cao. Nếu các dự án thí điểm chứng minh được hiệu quả thương mại, mô hình này có thể thu hút thêm đầu tư tư nhân, từ đó hình thành ngành công nghiệp tái chế đất hiếm quy mô lớn.
Tuy vậy, thách thức vẫn nằm ở bài toán chi phí và công nghệ. Quá trình tách chiết đất hiếm đòi hỏi kỹ thuật phức tạp và tiêu tốn năng lượng, trong khi giá đất hiếm trên thị trường quốc tế biến động mạnh. Điều này khiến doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn nếu thiếu cơ chế hỗ trợ ổn định. Các khoản trợ cấp ban đầu vì thế được xem là bước “mồi vốn” để giảm rủi ro cho khu vực tư nhân.
Nếu đạt được mục tiêu nâng mạnh sản lượng tái chế vào năm 2030, Nhật Bản sẽ từng bước giảm mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc nguồn cung bên ngoài. Cùng với các dự án khai thác tài nguyên dưới đáy biển và hợp tác quốc tế, chương trình tái chế có thể trở thành một trụ cột trong chiến lược bảo đảm nguyên liệu cho các ngành công nghệ cao, qua đó củng cố vị thế của nền kinh tế Nhật Bản trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Lê An /Báo Công Thương