Quy định mới về nội quy phiên tòa phản ánh xu hướng hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, để các quy định mới được áp dụng thống nhất và hiệu quả, vẫn cần có hướng dẫn cụ thể trong quá trình thực hiện.
Chính thức có hiệu lực từ ngày 1/8/2026, Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC quy định về nội quy phiên tòa, phiên họp và việc ghi âm lời nói, ghi hình diễn biến phiên tòa, phiên họp. Thông tư này thay thế Thông tư số 02/2017/TT-TANDTC, hướng dẫn thi hành Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các bộ luật tố tụng hiện hành.
Hoạt động xét xử của Tòa án thu hút sự quan tâm của dư luận. Ảnh: Hoàng Huy
Hiểu đúng về thẩm quyền của chủ tọa phiên tòa
Thông tư 12 thu hút sự quan tâm khi bổ sung quy định về việc mang và sử dụng thiết bị điện tử trong phòng xử án. Theo Điều 4, người tham dự không được mang các thiết bị truyền đưa, thu thập, lưu trữ dữ liệu số như điện thoại, máy tính bảng, máy tính xách tay, đồng hồ thông minh có chức năng ghi hình..., trừ trường hợp được thẩm phán chủ tọa phiên tòa hoặc chủ trì phiên họp cho phép.
Việc sử dụng thiết bị điện tử để tra cứu hồ sơ, tài liệu, chứng cứ, phục vụ xét xử trực tuyến hoặc ghi âm, ghi hình diễn biến phiên tòa phải tuân theo sự điều hành của thẩm phán.
Thông tư quy định việc ghi âm được thực hiện trong thời gian diễn ra phiên tòa, phiên họp; việc ghi hình chỉ được thực hiện trong thời gian khai mạc và tuyên án hoặc công bố quyết định. Việc ghi âm Hội đồng xét xử, ghi hình Hội đồng xét xử, thẩm phán phải được sự đồng ý của chủ tọa phiên tòa; trường hợp ghi âm, ghi hình những người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng khác cũng phải được sự đồng ý của họ và của chủ tọa.
Theo Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, chủ tọa phiên tòa có thẩm quyền điều hành hoạt động xét xử, quyết định nhiều hoạt động tố tụng theo quy định và thực hiện các nhiệm vụ khác thuộc thẩm quyền của Tòa án theo sự phân công của Chánh án. Việc Thông tư 12 giao thẩm quyền cho chủ tọa xem xét, cho phép sử dụng thiết bị điện tử hoặc ghi âm, ghi hình tại phiên tòa được đặt trong tổng thể thẩm quyền điều hành phiên tòa mà pháp luật tố tụng đã quy định.
Luật sư Đỗ Thị Ánh Tuyết
Cần cách hiểu thống nhất và hướng dẫn cụ thể
Trao đổi với Báo Nhà báo và Công luận, Luật sư Đỗ Thị Ánh Tuyết (Công ty Luật Lưu Đại Nghĩa) cho rằng trước đây không có quy định cấm mang theo thiết bị điện tử thông minh vào phòng xử án. Tuy nhiên, từ ngày 1/8, theo Thông tư 12, việc mang các thiết bị này chỉ được thực hiện khi có sự chấp thuận của thẩm phán chủ tọa phiên tòa.
Theo luật sư Tuyết, trong bối cảnh chuyển đổi số, nhiều hồ sơ vụ án hình sự, dân sự đã được số hóa và luật sư được tiếp cận dưới dạng điện tử. Đối với những vụ án có hàng nghìn bút lục, việc buộc phải in toàn bộ hồ sơ giấy để sử dụng tại phiên tòa sẽ làm giảm tính linh hoạt trong hoạt động nghề nghiệp cũng như quyền tham gia tố tụng của các chủ thể.
Bên cạnh đó, Thông tư quy định việc sử dụng thiết bị điện tử phải được chủ tọa đồng ý, nhưng chưa làm rõ hình thức thể hiện sự đồng ý này bằng văn bản, bằng lời nói hay theo thủ tục nào. Đây là vấn đề cần được hướng dẫn thống nhất trong quá trình áp dụng nhằm tránh cách hiểu và cách thực hiện khác nhau giữa các tòa án.
Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, cho rằng Thông tư 12 phản ánh xu hướng hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số, tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền nhân thân và quyền về hình ảnh của công dân trong hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, để các quy định mới được áp dụng thống nhất và hiệu quả, vẫn cần có hướng dẫn cụ thể trong quá trình thực hiện.
Theo ông, cần hiểu đúng tinh thần của Thông tư khi phân biệt rõ giữa người tham dự phiên tòa và người tham gia tố tụng - hai nhóm chủ thể có địa vị pháp lý hoàn toàn khác nhau.
Đối với người tham gia tố tụng, trong đó có luật sư với tư cách người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, không nên hiểu rằng Thông tư mặc nhiên cấm mang máy tính, điện thoại hay các thiết bị điện tử vào phòng xử án. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc sử dụng máy tính, máy tính bảng hoặc điện thoại để tra cứu văn bản pháp luật, hồ sơ điện tử, chứng cứ số hay hỗ trợ hoạt động tranh tụng là nhu cầu nghề nghiệp chính đáng.
Theo quy định, việc ghi âm được thực hiện trong suốt thời gian diễn ra phiên tòa, còn việc ghi hình chỉ được thực hiện trong thời gian khai mạc và tuyên án hoặc công bố quyết định. Việc ghi âm, ghi hình Hội đồng xét xử phải được sự đồng ý của chủ tọa; nếu ghi âm, ghi hình những người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng khác thì phải được sự đồng ý của chính họ và của chủ tọa. Đồng thời, Thông tư cũng cấm phát trực tiếp phiên tòa và cấm sử dụng thông tin ghi âm, ghi hình làm ảnh hưởng đến sự độc lập xét xử, quyền con người, quyền nhân thân hoặc vi phạm quy định về bảo vệ bí mật theo pháp luật.
Theo TS. LS Đặng Văn Cường, việc siết chặt hoạt động ghi âm, ghi hình là cần thiết nhằm bảo vệ quyền nhân thân, dữ liệu cá nhân và bảo đảm hoạt động xét xử diễn ra khách quan, đúng pháp luật.
TS.LS Đặng Văn Cường
Hoạt động tác nghiệp của báo chí
Tuy nhiên, TS. LS Đặng Văn Cường cho rằng cần có sự phân biệt giữa hoạt động ghi hình mang tính cá nhân và hoạt động tác nghiệp báo chí. Báo chí thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền, giám sát xã hội và phổ biến pháp luật. Đối với các phiên tòa xét xử công khai, nhất là những vụ án được dư luận quan tâm hoặc có ý nghĩa giáo dục pháp luật, hoạt động ghi hình của cơ quan báo chí cần được tạo điều kiện phù hợp.
Theo TS. LS Đặng Văn Cường, khoản 4 Điều 4 Thông tư 12 nên được hướng dẫn theo hướng có cơ chế áp dụng phù hợp đối với cơ quan báo chí được cấp phép tác nghiệp tại các phiên tòa công khai, hoặc TAND Tối cao cần có văn bản hướng dẫn thống nhất để phân biệt hoạt động báo chí chuyên nghiệp với hoạt động ghi hình mang tính cá nhân trên mạng xã hội.
Ông cho rằng mục tiêu của Thông tư 12 là bảo vệ quyền con người, quyền nhân thân, dữ liệu cá nhân và sự tôn nghiêm của hoạt động xét xử. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện cần bảo đảm hài hòa giữa các quyền hiến định, trong đó có quyền bào chữa của luật sư, quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, quyền tự do báo chí và quyền tiếp cận thông tin.
"TAND Tối cao nên sớm có hướng dẫn hoặc giải thích thống nhất đối với những quy định mới, đặc biệt là việc sử dụng thiết bị điện tử của luật sư và phạm vi ghi âm, ghi hình của cơ quan báo chí tại các phiên tòa công khai. Đồng thời, cần tổng kết thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện nội quy phiên tòa, bảo đảm vừa giữ gìn sự tôn nghiêm của hoạt động xét xử, vừa không cản trở hoạt động nghề nghiệp của luật sư và báo chí" - TS. LS Đặng Văn Cường nhấn mạnh.
Bùi Trang /Báo Nhà báo và Công luận