41.000 ha sầu riêng tại Đắk Lắk và khoảng 1,1 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu cho thấy ngành hàng đã bước qua giai đoạn chạy theo diện tích. Dư địa tăng trưởng mới nằm ở chất lượng, giá trị gia tăng, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn và sức cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.
Sầu riêng Việt Nam đang đứng trước một bài toán khác: không phải trồng thêm bao nhiêu, mà phải bán được giá trị cao hơn từ vùng nguyên liệu hiện có.
Thông báo số 421/TB-VPCP về kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng tại cuộc họp về sản xuất, tiêu thụ và xuất khẩu sầu riêng đã đặt rõ yêu cầu không mở rộng diện tích, tập trung nâng năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.
Cây sầu riêng được mệnh danh là "vua của các loại trái cây" nhờ hương vị đặc trưng và giá trị kinh tế cao
Đây là thay đổi quan trọng đối với doanh nghiệp đang tham gia ngành hàng này. Khi diện tích không còn là động lực chính, năng lực tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, chế biến và mở thị trường sẽ quyết định phần giá trị mà doanh nghiệp giữ lại được.
Không còn dư địa cho cách làm chạy theo sản lượng
Sầu riêng là ngành hàng phát triển nhanh và có hiệu quả kinh tế cao, nhưng cũng đang chịu sức ép lớn hơn từ thị trường nhập khẩu.
Theo chỉ đạo của Chính phủ, nhu cầu tại các thị trường truyền thống chưa ổn định, trong khi bảo hộ thương mại, rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm ngày càng nghiêm ngặt.
Vì vậy, mở rộng vùng trồng không đồng nghĩa với mở rộng thị trường.
Chính phủ yêu cầu các địa phương rà soát, tổ chức lại vùng nguyên liệu dựa trên đất đai, nguồn nước, khí hậu, hạ tầng và khả năng liên kết thị trường; hạn chế mở rộng tự phát tại những khu vực không phù hợp. Sản xuất phải gắn với sơ chế, chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu.
Với doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa bài toán đầu tư cũng thay đổi. Thay vì chỉ tìm thêm đất và tăng sản lượng, vốn cần được đưa vào những khâu quyết định khả năng bán hàng và giá bán.
Mã số vùng trồng không còn là thủ tục
Một trong những thay đổi quan trọng là cách nhìn về mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói.
Đây không chỉ là điều kiện để một lô hàng được xuất khẩu. Nó ngày càng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.
Chính phủ định hướng phát triển xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc, Australia; đồng thời xúc tiến thương mại tại Anh, Pháp, Hà Lan và UAE
Chính phủ yêu cầu tiếp tục tháo gỡ vướng mắc trong cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói; đồng thời kết nối dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia và nâng năng lực các cơ sở kiểm nghiệm nông sản.
Đặc biệt, sản phẩm từ vùng trồng bị cảnh báo nhiễm Cadimi sẽ bị khoanh vùng xử lý, không cấp phép xuất khẩu và áp dụng biện pháp chế tài quản lý nghiêm ngặt.
Điều này khiến chất lượng phải được kiểm soát từ vườn cây, thay vì chờ đến khâu đóng gói mới xử lý.
Đắk Lắk chọn cuộc chơi bằng giá trị
Đắk Lắk đang là một trong những địa bàn cho thấy rõ quy mô của ngành hàng.
Toàn tỉnh hiện có khoảng 41.000 ha sầu riêng, sản lượng niên vụ dự kiến gần 500.000 tấn, cùng 280 mã số vùng trồng với diện tích khoảng 7.500 ha và 41 cơ sở đóng gói được phê duyệt phục vụ xuất khẩu. Riêng năm 2025, ngành hàng sầu riêng đóng góp khoảng 1,1 tỷ USD vào kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
Với quy mô này, câu chuyện tăng trưởng không thể chỉ là mở rộng diện tích.
Chủ tịch UBND tỉnh Đỗ Hữu Huy nhấn mạnh: “Chúng ta không phát triển sầu riêng bằng mọi giá, không chạy theo diện tích và sản lượng đơn thuần; mà phát triển bằng chất lượng, tiêu chuẩn, khoa học - công nghệ, liên kết chuỗi, chế biến sâu và thương hiệu.”
Định hướng này cũng đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm hơn trong chuỗi giá trị. Tỉnh Đắk Lắk xác định thúc đẩy liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, cơ sở đóng gói, chế biến, logistics, nhà phân phối và nhà nhập khẩu.
Dư địa tăng trưởng nằm ở chế biến và thị trường
Một hướng đi khác được đặt ra là tăng tỷ trọng chế biến, đầu tư cơ sở sơ chế, bảo quản tại vùng sản xuất tập trung và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư trở lại cho vùng nguyên liệu.
Cùng với đó, thị trường xuất khẩu cần được mở rộng. Chính phủ định hướng phát triển xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Canada, Hàn Quốc, Australia; đồng thời xúc tiến thương mại tại Anh, Pháp, Hà Lan và UAE.
Nếu thực hiện được, đây sẽ là cách giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống và tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp chủ động điều tiết sản xuất, chế biến và giao hàng.
Bộ Công Thương cũng được giao chỉ đạo các cơ quan thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cập nhật chính sách thương mại, rào cản kỹ thuật và yêu cầu của từng thị trường để doanh nghiệp có thể chủ động kế hoạch sản xuất, kiểm nghiệm và tiến độ giao hàng.
Với sầu riêng Việt Nam, cuộc đua mới vì thế không còn nằm ở diện tích. Đó là cuộc đua về chất lượng, dữ liệu, tiêu chuẩn, công nghệ, chế biến và khả năng đưa sản phẩm đến đúng thị trường với giá trị cao hơn.
Trần Linh /Doanh nghiệp và Hội nhập